STREEKTAAL (11)

 

door: T. van Ooijen & K. de Groot

 

Respect veur dialect.

In deze rubriek komen alle dialecten aan de orde, die door de leerlingen van onze school  gesproken worden. Elke keer wordt een bepaalde streek onder de loep genomen. In

dut artikel (geschreven deur K.de Groot) zijn de dialecten van de Alblasserwèèrd aan de beurt. Eigenlijk moet je dialect niet lézen; je moet het hóren! Beluister daarom de geluidsfragmenten op www.dialectopgomarus.nl !!

 

Deze rubriek is een hart onder de riem voor alle streektaalsprekers. Voor allen die geen dialect beheersen, is deze rubriek een oproep: Respect veur dialect!

 

 

Beste brugpiepers!

 

Heu brugpiepers! Hoe gaot-t-er mee? Al ’n klèèn bietje gewend op zo’n grôôte schôôl? Ammel andere keinder en andere mêêsters....! Veul sterkte gewenst!

Wisse jullie trouwes da je op de Gomaorus gewôôn dialect mag (blijven) praote? Dus niks gin stadse fratse, as je gewôôn uit ’n durp komt en thuis gewind was op je èège menier te praote.

 

Cultuur

Da’s nou juist zo mooi! Elk durp heb z’n èège woorties en z’n èège gezegdes. Daor mo je je èège nie vur schaome! Bin je nou hillemaol belaoitaofeld!? Daor mo je tróts op zijn. Streektaol is, om ’t hêêl deftig te zegge: cultureel erfgoed!

 

Ook netjes Nederlands!

Je moet natuurlijk ook netjes Nederlands kunnen praten. Want buíten de streek, kun je niet aankomen met je streektaal.... net zo min als je in Engeland met je Nederlands terecht kunt. Ik las pas in ’n goeie krant (‘t RD) dat ’t hêêl goed is veur ’n keind, as-ie van jongs af twêêtaolig wor opgevoed.

 

Hoe schrijf je vreemde (dialect-)klanken?

Nog even het overzichtje van de belangrijkste dialectklanken in  dit gebied:

 

Tabel 1. Overzicht van enkele schrijfwijzen.

Schrijfwijze

Uitgesproken als:

Voorbeelden:

ôô

de oo in oor

Grôôt

êê

de ee in eer

Bêên

èè (soms ook ae)

de ai in militair

Klèèn, lèèrs

 

Alblasserwèèrd

Laten we êêns gaon kijken waffere mooie stukkies deur jullie zijn aongeleverd. Aandacht voor: de dialecten van de Alblasserwaard!!!

 

Christine Kraoijeveld (5V2) uit Molenaarsgraaf

Christine was indertijd, in maai 2004, mee van de eerstes (één van de eersten) die ’n stukkie veur de schoolkrant inleverde. Nou weer!

G’ndáág mense!

Weljaot, dinkiet al druk genog te hebbe, kom die De Grôôt naor je toe! Of ik een stukkie veur de schôôlkrant wou maoke. Toen doch’k bai mn aaige: wat he’k nou an me fiets hange?! Nou ben’k de kwaoiste nie, dus hier een stukkie over Meulenersgraef, (=Molenaarsgraaf).

Dut prachtige durp leg in de gemêênte Graofstrôôm, en da leg weer in de Alblasserwèèrd. ‘t Is een langgerekt durp langs ‘t riviertie de Graofstrôôm, in de volleksmond gewôôn de Graef gehete. Omt durp hêên ligge uitgestrekte waailande met ‘n dot koeie. De boere hebb’t druk zat om alles bai te houwe, en dan motte ze ok nog de tuin doen! Rugte1), alles netjies maoke met de kluiteruif2), slôôte met de slôôthaok, noem maor op! (1 onkruid wieden; 2 hark)

 

Nou effies wat over men aige. Van’t veurjaar is m’n broer getrouwd. Hij het een leuk maaissie uit Otteland, êêntjie van Jaokoppe(Jakob). Nou heppik z’n kaomer ge-urve, en me vaoder heppem pas geleje behonge. ‘t Is prachtig geworre!

Toen die klaor was, kreegtie van me mao een grôôt bord peje en erte, met n zooi èèrpels drbai. En smulle dattie dee! Uit aarremoei hemme d’n volgenden dag alêên maor een sneegie drôôg brôôd op…

 

Alice de Jong (4h4) uit Noordeloos

Dialecten zorgen ook wel eens voor spraakverwarring. Alice vertelt: ’t Is zo’n 30-35 jaor geleje. M’n opa had m’n oma met d’n auto opgehaold. M’n oma is afkomstig uit Alblas en m’n opa uit Noorlôôs. As ze thois komme, zeg m’n oma tege opa z’n zusse: “Piet het gèète in d’n auto!” Wa??? De zusse gonge bekant van ‘r stokkie. “Zitte ‘r gèète in d’n auto van Piete? Hoe kom-tie daor nou an?”

Wat bleek nou: in Alblas zeggen ze gèète tegen gaten en in Noordeloos tegen geiten.

 

Lieneke Benschop (1hv4) uit Tienhoven

Tienhoven ligt tegen Ameide aan. Ameide, Termaai in de volksmond, is in de contraaie veural bekend door de jaarlijkse pèèrdemart. De pèèrdemart van Termaai is al hêêl oud en d’r komme ieder jaar ’n dot minse op af.

 

Nou mot’k nog vertelle da Lieneke Benschop uit Tienhoven komt. En níét uit Ameide. Ze was ’n klèèn bietje verontwaardigd toen ik vroeg of ze ’n stukkie Termaais wou schrijve. Neem me maar nie kwaolijk, Lieneke! En kom mar op met je verhaal.

Ik bin Lieneke Binschup. En veur da je gao raoie: ik bin inderdaod ’t dochtertie van meneer Binschup. Kin je die ok? Nou, ikke dus wel! Ik bin geboren in Tienhoven en ik wôôn ‘r nog steeds. ’t Is een prachtig durpie! Je zou ‘r bekant ok motte gaon wôône! ’t Mooiste plekkie van Tienhoven is de Lek en het mooie stille strandje. Da’s hêêl dicht bij ons: we motte allêên d’n daik oversteke en dan nog ’n stukkie over ’n paaichie (paadje). En dan lekker genieten!

M’n vaoder praot aardig veul dialect, thois. Effies een veurbild. Hij het ’t altijd over een ‘vurk’ en ‘deur de veurdeur’. M’n vaoder is geboren en getogen in Lopik. Mar daor praote ze ongeveer net as hier op Tienhoven, omdat ‘r vroeger een veerpontjie over de Lek lee, tussen Tienhoven en Lopik. Dus vandaor....

 

Lydia van den Dool (4K3Z) uit Groot-Ammers

Van Lydia kreeg ik een aantal uitspraken en gezegden uit Ammers:

  • Ik dochut al!
  • Daor klop gewôôn hillemaol niks van.
  • We gaon temee zwimme.
  • ‘k Waorschouw gien twee keer!
  • Uitteweeg jullie, ‘k mot ‘r effe langes!
  • ’t Is aigelijk al veulsteveul.
  • Je bin-t-er zomar nie klaor mee!
  • ‘k Scheiter nou mar oit, want je kin an de gang blijve!

 

Lindy de Rover (4K3Z) en Judith Makop (4K2Z) uit Hardinxveld

Wij komme uit ’t mooie durp Harringsveld! D’r is dèèr aaltijd wel wa te beleve! Donderdagsèèves is-t-er zang van de karrek. En iederen zaoterdag is-t-er mart. Dèèr heur ie aaltijd ’n dot gemaauw. De ouwchies vraoge mêêstal: “Hoe hiet jij? Bin je ‘r êêntje van Aaie?””Nêênt, ‘k bin-t-er êên van Janne!”

 

Wat valt op?

  • Er is één woord waaraan je kunt weten of iemand uit de Alblasserwaard (of Vijfheerenlanden) komt: het woordje: temee (= zometeen). Temee kennen en gebruiken ze nergens anders!
  • Iets wat je in (bijna) alle dialecten tegenkomt is: Hij ging op de fiets van Keese naar Janne. Hij zee tegen Annies... Na: ‘voor, tegen, van, naar, ...etc’, krijg je een ‘e’ of een ‘s’ achter de naam.
  • Verder komt de oi-klank veul voor, vooral bij Ameide; en soms zit het ’n bietje tussen ‘ui’ en ‘oi’ in): hois, thois, boiten, enz.
  • Typisch voor het Hardinxvelds/Sliedrechts is dat veel verkleinwoorden eindigen op ‘sie’: koeksie, baksie (bakje koffie). Zie ook Streektaal aflevering 3.
  • Net als in de Vijfheerenlanden (zie Streektaol, afl. 9), verandert de ‘ee’ in êê (bêên, bêêst, hêêl,...) en de ‘oo’ in ôô (pôôt, slôôt, dôôs). De ‘ee’ kan ook een eu worden: veul, zeuven, deuze. De korte ‘ei’ verandert of in aai (de waai) of in èè, wat je uitspreekt als in airco (bijv. klèèn). De ‘o’ wordt heel vaak een ‘u’: durp, zurg, sturm, vurk.

 

Tabel 2. Klankveranderingen in de Alblasserwèèrd

Klank

Verandert in:

Voorbeelden

ui

oi

Hois, boiten

ei

aai

De kip lag een aai; de koei liepen in de waai

ei

èè

Klèèn, èègen

aa

èè

Pèèrd, lèèrs

ee

êê

Bêên, bêêst, hêêl, êêuw

ee

eu

Zeuven, deuze

oo

ôô

pôôt, slôôt, dôôs

o

u

Durp, zurgen, urgel, vurk

 

Oôst en West in de wèèrd

Eigenlijk moet je de Alblasserwaard verdelen in twee dialectgebieden: oost en west. Kenmerkend verschil tussen beide ‘helften’ van het gebied is o.m. dat de ‘ei’ in het westen verandert in aai. In het oosten wordt de’ei’ soms aai, maar meestal èè. Voorbeeld: ‘klein’ is klaain in het westelijk deel van de Alblasserwaard en klèèn in het oostelijk deel. ’n Ander vurbild: Christine uit Molenaarsgraaf zegt aaige, terwijl wij in het ‘oosten’ èège zeggen.

Nog een verschil heb je bij de ‘aa’-klank: in het oosten vaker ao, in het westen vaker ae (klinkt hetzelfde als èè: als de ai in air).

 

Tabel 3. Alblasserwèèrds: verschillen tussen oost en west

 

West-Alblasserwaard

Oost-Alblasserwaard

klein

klaain

Klèèn

geit

gaait

Gèèt

boter

butter

Botter

Waar is het schaap?

Waer is ’t schaep?

Waor is ’t schaop?

 

Isoglossen

Daarmee kom je bij de isoglossen (Een isoglosse is een grens tussen twee dialectwoordjes). Al jaren geleden heeft de Stichting Streektaal Alblasserwaard & Vijfheerenlanden (www.demauwerd.nl ) heel nauwkeurig enkele isoglossen uitgezocht. De twee bekendsten zijn de botter-butter-grens en de schaop-schaep-grens.

 

KAARTJE ISOGLOSSE invoegen

 

Leste aflevering op deuze manier

Dut was de leste aflevering van dialectgebiedjes rond Gurrecum. In maai tweeduuzend vier begon ik. Sindsdien zijn in 10 afleveringen alle (groepen) dialecten aan de orde gewist. Je kunt alle veurige artikelen nog altijd veine op de site www.dialectopgomarus.nl .

Maar.... we gaan door met Streektaal. Hoe? Dat zie je vanzelf. Er blijft gelden: heb je iets leuks over dialect (of nog beter: in dialect), stuur je bijdrage naar kdegroot@gomarus.nl ! Of kom gezellig ’n pratje maoke bij lokaal 2.15. Da ge bedankt zijt, da wit-te!