STREEKTAAL (13)

K. de Groot

 

In de periode 2004-2008 zijn in 12 afleveringen alle dialecten die door leerlingen van de Gomarus gesproken worden aan de orde geweest. Op onze site www.dialectopgomarus.nl kan je alle Streektaol-artikelen nog nalezen.

 

Om dialect te heuren: www.dialectopgomarus.nl  Onderaan HOME: dialectuitspraken. Ook mooi: >> Dialectlandkaart >> Kies één van de 6 woorden >> klik op een plaats op de landkaart. Luister én geniet!

Ook heel mooi zijn de ‘Dialect uitspraken’op de HOME-page.

 

Deze rubriek is een hart onder de riem voor alle streektaalsprekers. Voor allen die geen dialect beheersen, is deze rubriek een oproep:

Respect veur dialect!

 

 

Deuze keer: Dialecten hier ‘ver’ vandaon!!

Op onze school werken personeelsleden die van ver komen: Uit Zeeland, uit Rijssen, van de Veluwe, uit de Betuwe.....

Daar hebben ze ook dialecten. Dialecten die weer heel anders zijn als de dialecten rond Gorcum. Laten we eens horen.....

 

Mevrouw Kreijkes, geboren in Rijssen

Riessens

Het Rijssense dialect is onderdeel van het Twents, dat weer tot het Nedersaksisch behoort. Het heeft een geheel eigen karakter en is daardoor goed te herkennen. Het Rijssens wordt door alle sociale lagen van de Rijssense bevolking gesproken, maar steeds minder mensen gebruiken het daadwerkelijk nog actief en zijn vooral passieve dialectkenners. Waar in veel variaties van het Twents nogal wat woorden erg 'vernederlandst' zijn, behoudt het Rijssens nog een uniek karakter met veel eigen woorden en een typerende uitspraak. Het Rijssens kent zelfs een aantal klanken die het Nederlands niet bezit.

 

Zomaar wat voorbeelden:

  • -er in het Nederlands wordt in het Rijssens -oar: woorden als 'berg' en 'kerk' worden 'boarg' en 'koarke'.
  • Veel woorden komen overeen met het Duits:
    Nederlands: 'bord', Duits: 'Teller', Rijssens: 'teelder'
    Nederlands: 'soms', Duits: 'manchmal', Rijssens: 'mangs' of 'smangs'
  • -oof en -ove veranderen in -euw of -euwe: 'ik geloof' wordt 'ik geleuwe'
  • Woorden die eindigen op een klinker plus -n, -nd, -nt of -nk krijgen een nasale uitspraak [ñ], als in het Franse "trente". Een veelgebruikt grapje hierbij is zwat zaand (zwart zand) dat bijna hetzelfde klinkt als het Franse soixante.
  • Het Rijssens kent de verbindings-r, die een woord dat eindigt op een klinker verbindt met een woord dat begint met een klinker, zodat er geen glottisslag gemaakt dient te worden.
    Voorbeeld 1: Dat deed hij ook. wordt naar het Rijssens vertaald als Dàt dee hee ook. Echter, de uitspraak van deze zin is: Dàt dee-r-ee-r-ook.
    Voorbeeld 2: Ja hè? zal door vrijwel elke Rijssenaar worden uitgesproken als Ja-r-è?

 

Een paar woorden of uitdrukkingen die typisch Rijssens zijn:

Tuugpinne = wasknijper

Hee’s kats van ’t rabat = Hij is helemaal in de war

Moos = boerenkool

Hee’s gleunig hellig! = Hij is heel erg boos!

 

Riessn hef ok n eagn volksleed:

Mooi Riessen

Tusken 't heed en bos en akker,
tusken 't hoog' en leege laand,
woer 'n Oa zo laankzaam, laankzaam kroonkelt,
zik 'nen weg noar 't noorden baant,
woer nog zeent, de vennekoelen
met de bolnpeeters in 't reet,
woer 't nog völle, völle oolderwàts is,
weet ie woer dàt is of neet,

Refrein: Dàt is in Riessen, dàt oole Riessen,
't mooiste plaetsken oet heel Twentelaand
in heele groote stean, kon 'k vaste aalt nit wean
mear Riessen, jonge joa, jonge joa, jonge joa,
dàt lig mie toch zo noa, toch zo noa, toch zo noa
dàt lig mie zo heelder en zo fris,
umdàt 'r mear één Riessen is
umdàt 'r mear één Riessen is.

Rijssen verkreeg grote bekendheid als de plaats van handeling in Het Grote Gebeuren van de schrijver Belcampo. (Dit boek mag je trouwens op je literatuurlijst zetten!)

Oetgoande verbeendingn

Webstie van en duur Riessender: www.riessender.nl

Bijnamen

In Riess’n heeft iedereen een bijnaam. Oudere mensen willen je achternaam niet weten, maar vragen: Woer ziej van? Daar is ook een boek van verschenen, geschreven door de voormalige huisarts Slofstra: Woer ziej van, Biej-en skealdnaams in Riessn.

 

 

 

De Kok die kom uut Borssele

 

Onderin Zeeland, dicht bie de westerschelde lig ‘t mooie plekje Borssele. Op z’n zeeuws is da Bosselu. Dit durpje is ellemele viekant. ‘t Ligt middenin de polder. A je een menuutje of vuuve fietst dan kom je bie den diek. Di lig een prachtig stukje strange. Ier kanj oltied zwemmen  in de Schelde. De mensen bin eel aardig. Kom ‘s een keer kieke!

De mense die a di weune prote ool prachtig. Lekker plat Zeeuws.

Ik za probere om een pear diengen ier van te zeggun.

Wat heel opvallend is: Olle g’s worre bie ons h’s en olle h’s litte we wig.

(bijv: “ollands hlorie”)

 

Noe wil ik even een pèèr woorden opschrieve die of totaal aars bin as int ollands

 

Zeeuws

Nederlands

Zeeuws

Nederlands

Di

Daar, er

Bekkentje

Teiltje

Te hèère

Samen

Vee

Veel

Puut

Kikker

Tjoekjes

Kuikentjes

Vuulte

Onkruid

Kacheltje

Veulentje

Wezen

Gezicht

Amme

Ham

Ofkelve

Afpoetsen

Huus

Kinderen

Scheuteldoek

Vaatdoek

Dulve

Sloot

Vuuve

Vijf

Stik

heel

 

Groete uut Borssele

Van De Kok

 

 

Meneer Kaan uut Hoes (= Goes)

Ik kom uut Hoes wir an mien ouers destieds bin hin weunn. As zeeuwn ondermekarn praotn me nog dialect me nie an der arre mensen bie bin. Dan oerje steeds, wat zei j’noe?

Kweet nog we iets leuks.

Du’r was nie allien spraokverwarring bie den torenbouw van Babel maar ok ierzo wes.

 

Een per jaer terug hingn me schaessen riene mie mekarre. Nou, dit was stik huzellig natuurlijk. Ni ofloap zaotten we nog wat te drienkn en we zei’n tehun mekaorn. Mo me nie erhuns nog wat hin eet’n. Di krieg toch we oenger van, van dat riene op die schaessens. Zoh zat’n me wat te overlen. De eern wou ni de mec en den ar’n die wou ni de frietboer. Je snept het a, dir wier eel wat ofhelult. Uuteindelinge zei’n me tegen makèèr’n: “Lit me doen, lit me doen!”. Voe oeëns as zeeuwn was‘t dudelijk: nieër uus. Me noe wast t’r nog een joeën, Johan eat’n die heloof ik, en die docht dat’nt ok snep’n. Ie hing ni de frietboer. Hij lekkur uhheet’n en ie snep’n me nie wir an oëns noe bleven. Ie docht bie z’n eihen, lit’n ze me lekker in d’r sopje haor kookn, ik eet een groot’n oorlog. Een weeke laeter toen zahhun we mekaor’n wee op’n verjaerdag. Johan vroeg; Wi wear’n julder noe bie de frietboer? “Lit me doen”, zei’n me toch dus toen bin wij nir uus ehin. Johan, luuster hoed: “Lit me doen” is laten we het maar niet doen; en niet: laten we het maar wel doen.

 

Vertaling:

Ik kom uit Goes waar mijn ouders destijds zijn gaan wonen. Als zeeuwen onder elkaar praten we nog dialect maar niet als er andere mensen bij zijn. Dan hoor je steeds, wat zeg je nou?

Ik weet nog wel iets leuks.

Daar was niet alleen spraakverwarring bij de torenbouw van Babel maar ook hier zo weleens.

 

Een per jaar terug gingen we schaatsen rijden met elkaar. Nou, dit was heel gezellig natuurlijk. Na afloop zaten we nog wat te drinken en we zeiden tegen elkaar. Moeten we niet ergens gaan eten. Daar krijg je toch wel honger van, van dat rijden op die schaatsen. Zo zaten we wat te overleggen. De ene wilde naar de Mac en de anderen die wilde naar de frietboer. Je snapt het al daar werd heel wat afgepraat. Uiteindelijk zeiden we tegen elkaar: “Lit me doen, lit me doen ”. Voor ons als zeeuwen was duidelijk: naar huis. Maar nu was er nog een jongen, Johan heette hij geloof ik, en die dacht dat ook dat hij het snapte. Híj ging naar de frietboer. Hij lekker gegeten en hij snapte maar niet waar wij nu bleven. Hij dacht bij zich zelf, laat ze maar lekker in hun sopje gaar koken, ik eet een grote friet oorlog. Een week later toen zagen we elkaar weer op een verjaardag. Johan vroeg; waar waren jullie bij de frietboer. Laat maar doen, zeiden we toch dus toen zijn wij naar huis gegaan. Johan luister goed: “Lit me doen” is, laten we het maar niet doen; en niet: laten we het maar wel doen.

 

 

 

 Mevrouw Kaan uut Hoes (= Goes)

'Ut Zieauwse dialect'

In het midden van Zeeland ligt mijn geboorteplaats. Het is de stad Goes met zo’n 37.000 inwoners. Goes is een van de beste plaatsen waar je kunt wonen in Zeeland. Het ligt heel centraal, je hebt er alles wat je wenst en het is gemakkelijk te bereiken met (openbaar) vervoer ook. Woon je bijvoorbeeld in Borssele, een klein dorpje, dan ligt dat anders. In Borssele woont meneer De Kok(!) Openbaar vervoer daar, da’s biena nie te doeën. ;-) Ik spreek uit eigen ervaring!

In Goes zelf is veel ‘import’ komen wonen, waardoor niet iedere Goesenaar het dialect spreekt. Ik spreek zelf het dialect wanneer ik in Zeeland ben of in contact met andere Zeeuwen. Het Zeeuwse dialect heeft een aantal speciale klanken. Zo wordt de ij vervangen door ie (diek, biena), de aa door è (mekèèr) en ui wordt vervangen door uu (thuus, suuker). Het is lastig om bepaalde klanken in letters uit te drukken, omdat het alfabet daar niet toereikend voor is. Wanneer je geïnteresseerd bent, zal ik het voordoen als je erom vraagt. Dat lijkt me makkelijker. Het is voor buitenstaanders behoorlijk moeilijk om bepaalde klanken uit het Zeeuwse dialect uit te spreken. Vandoar dat 't iel biezonder is wanniër je 't prachtihe Zieauwse dialect kan spreek'n'!

 

Groet, G. Kaan

 

 

Meneer Geluk die komt van Bresjes

Nog één Zeeuw, een hele zuidelijke: meneer Geluk.

Hoej’n dag!

Wa vin’k da leutig zeg om ’n stikje te schriev’n in m’n eih’n taol.Mao ’t is wè vrêêd moeilijk, maor afijn me haon ’t probeer’n.

Ik komm’n vân Bresjes (=Breskens). ‘k Bin dao heboor’n net nao d’oorlog. Bresjes is in d’n oorlog zwaor hetroffen deur ’t bombardement van de halliejeerden. ’t Uus van m’n vaoder en moeder wier toên ôôk plat hehwooid. En dan te dienk’n da ze nog mao pas hetrouwd waor’n. Injêêns olles kwiet! Helukkig waor’n ze erhn’s ânders op verziête. Zwô zie je mao wee, d’r hebeur niks bie heval!

Bresjes is een vissersdurp in Zêêuws Vlaondr’n. ’t Licht tehenover Vlissieng’n. Da hieng’n we vaok nao toe om te wienkel’n. Je mos dan mêê de bwôôt mêê. As je op’t riejdek blêêf, dan kostn ’t niks, mao hieng je naobôôv’n an dek dan os je betaol’n.

Ik zou je nog ’n ôôp meer kunn’n vertell’n over vroeher, mao ‘k vin da judder êêst mao een bitje bie moet’n komm’n. Mao a je nog nwooit in Bresjes hewist bin dan kan’k je ’t anraoj’n. Dan moe  je mêê de catamaran van Vlissieng’n nao Bresjes haan.

Nou, ‘k stopp’n d’r mee.

De hroet’n, éé!

P.L. Geluk

 

 

Kraan, afkomstig uit Ridderkérruk

Het zit nameluk zô, ik woont in Krimpen, dat leg in de buurt van Rottûrdom.

Maar in Ridderkerruk ben ik gebore, dâ ken je wel hore, azzie me zo hoor prate.

Ze prate daarj ech wel dialect, al probere ze dat te ontkenne, want ze denke dat ze gewoon netjes prate natuurjluk. Net as in ieder ander dorrup, prate ze soms plat met verkleinwoorden as: “Jochie, meissie, bruggie, droppie.” Maar je hep d’r ook stadse rakkers. Ze zijn daaro wel recht-voor-z’n-raap.

Toen ik in Rottûrdam werrukte, in de buurt van Capel, hoorjde je ech nie anders as Rottûrdoms, en ook ech Westlands. Natuurlijk hebbie d’r ook mense, die netjes kenne prate.

 

Hiero hep ik in een tabelletje wat in ’t plat Rottûrdams gezet, met de vertaling in het Duits. Azzie ut nie begrijp, hebbie pech.

 

 

Plat Rotturdoms:

 

ABD (Duits)

ABN

Helloo, hoestie nouw?

 

Hallo, wie geht es?

Hallo, hoe gaat het?

Wah zeggie? Azzie vaw dan leggie

 

Was sagst du? Wenn du fällst, liegst du.

Wat zeg je? Als je valt, dan lig je.

Kweenie, ech nie.

 

Ich weiß es wirklich nicht.

Ik weet het echt niet.

Auw ja, joh? Ken me nie schele.

 

Ach so, wirklich? Es ist mir egal.

Is dat zo? Maak mij niets uit.

't Is niette narsen!

 

Es schmeckt mir nicht.

Het is niet lekker.

Ken je beter voorj weze!

 

Vorbeugen ist besser als heilen.

Voorkomen is beter dan genezen.

Môh j’ook een bakkie huilewater?

 

Möchtest du auch eine Tasse Tee?

Wil je een kopje tee?

Sal toch zeker nie! Afnokke, kappe ja?!

 

Es ist nicht so. Aufhören, beenden, bitte.

Het is niet zo. Stoppen, ophouden alsjeblieft.

Een gouwe gozert

 

Ein toller Junge.

Een fijne jongen.

gerolen, gevonne, gehad of gejat?

 

Umgetauscht, gefunden, bekommen oder gestohlen?

geruild, gevonden, gekregen of gestolen?

Nouw, de mazzel!

 

Na gut, tschüs!

Goed, tot ziens!

Opvallend in de Rotterdamse dialecten:

-De a wordt een o

-De oo wordt zoiets als auw (“Auw ja, joh?”)

 

Na, das war es wieder. Deutsch ist nicht meine Muttersprache, aber selbstverständlich mein Lieblingsfach.

Liebe Leute, mach’s gut mit wunderbaren und fabelhaften neuen Kontakten auf Deutsch. Tschüs en de groetjes thuus. Bitte, haben Sie Respekt für Dialekt!!

 

M.B. van der Kraan (Krn)

P.S. Vorig jaar is een woordboek verschenen van de Hoeksche Waard. De samensteller, Stephan de Vos is zelf afkomstig uit..... Meneer Vd Kraan, dat woordenboek moet u echt aanschaffen!

 

Meneer Sanders uit Hêûze

 

We wône in Hêûze (Opheusden). Ik zai aigus afkomstig ut Ochten aon de Waol. De vrouw van mijn ut Hêûze. Ik pruuf dus elken dag ’t verschil. Jao, in Ochten zegge ze ‘kjerk’ en in Hêûze ‘kaark’. In Ochten gaon de minse ook naor het ‘wèèrk’ en in Hêûze naor het ‘waark’. Ochten is een ‘durp’, maar Hêûze is een ‘daarp’. Ge stek dus isoglossen genog ôver a-d-de van ons naor Ochte rai.

Wa in allebei de durpen glaik is(en trouwes in hêêl de Betuwe; zie Streektaal, aflevering 6) is da we bij woorde die –cht, -chd of –kt op ’t end hebben, de t of d weglaote. Beveurbild:”Hij ha overal gezoch.” Of “Wat ’n donkere luch”. En:”Respec veur Dialec!”

Qua inslag zijn Hêûzese minse vrai nuchter en de kaark nim een grôte plek in. ’s Zondags wit-t-e nie wad-de zie: dan streum ’t daarp vol mi auto’s en fietsers vur de dienste. Neje, nie vur de voetbalclub, want die spul op zaoterdag. Ik vain ’t machtig mooi wône hier in de klaai, en ze kraige main nie weggetrokken hier! Ad-de ’n keer in de buurt zai, kom gerust aon. Ge kun een kupke koffie kraige of een bôltje. En wit-te, bai ons is de regel: gin borrel te grôôt, gin domenee te zwaor!

Veul minse hebben hier bainaome. Ge he: ‘de Slek’, ‘de Koets’, ‘Jan Plank’, ‘Mien de Haon’, ‘de Kachelpaip’, ‘den Bloedpoeper’, enz. Die laotste ging naor d’n dokter umdat-ie bloed poepte. De diagnose was gaauw gemakt: ge he zêker rooie bieten op? Jao, da ha-tie!!

 

 

Meneer Vaan der Kaaaamp uut Uddel

Ik praot dialect as ik weer in mien geboartedaarp kom. Ik praot altied plat met mien vaor (vader). Da geet vanzelf. Veur wie ’t nog nie wis: ik bin geboor’n in Uddel, een iezig mooi plaotsje in de buurt van ’t Uddelermeer. ‘k Woende in ’n houten huus: ’s wienters iezig koud en ’s zoemers iezig waarm. We zwomme vrogger in ’t Uddelermeer; en we schaotsten er (as t-er ies was natuurlijk).

In Uddel praote we weer aanders as in Elspeet of Harderwiek.Wij zeggen gewoon: een kar, een hut of een schoel; in Elspeet zeggen ze: een karre, een hutte, een schoele.

Wat in hêêl de streek opvalt is dat de ui een uu wordt (huus); de ij veraandert in uu of in ie. Pijp wordt puup en pijn wordt pien. Heet je Gert, dan zeggen wij: Gart. En het gras in Uddel is niet groen, maar greun!!

 

 

 

Wat valt op?

 

1. In de Betuwe wordt bij woorden die eindigen op –cht / -chd / -kt de laatste d/t weggelaten.

2. Zowel in Zeeland als op de Veluwe:

  • ui wordt uu (thuus, suuker)
  • ij wordt ie (diek)

3. Terwijl in het gesproken nederlands steeds vaker de –n aan het eind van een woord wordt weggelaten (bv. Kijke, zitte) zie je én in Zeeland, én op de Veluwe, én in Riess’n het volgende: de –n wordt heel nadrukkelijk uitgesproken, maar de –e- ervoor wordt weggelaten (bv. Kijk’n, zitt’n)

4. Heel grappig in het Zeeuws: De ‘h’ laten ze weg; van de ‘g’ maken ze een ‘h’!!

 

Tot slot

 

Wisse jullie trouwes da je op de Gomaorus gewôôn dialect mag (blijven) praote? Dus niks gin stadse fratse, as je gewôôn uit ’n durp komt en thuis gewind was op je èège menier te praote.

Da’s nou juist zo mooi! Elk durp heb z’n èège woorties en z’n èège gezegdes. Daor mo je je èège nie vur schaome! Bin je nou hillemaol belaoitaofeld!? Daor mo je tróts op zijn. Streektaol is, om ’t hêêl deftig te zegge: cultureel erfgoed!

 

Heb jíj iets leuks over streektaal? Stuur op naar kdegroot@gomarus.nl !!