STREEKTAOL (23)

Weinter twêêduuzend-en-elluf

 

Welkom bij streektaal!

 

Boekrecensie over Hardinxvelds

Beste jongelui en aauwelui zowel platpraoters als ABN-ers, welkom bij de 23e aflevering van Streektaal! Deuze keer aandacht veur ’t Hardinxvelds. Een recensie van een hêêl aordig boeksie: “Hoe bin jij gekomme?”

Veur ik ’t vergeet:

Beste dialect-minnende brugklassers, laot oe èège nie op de kop zitte deur al die ABN-ers! Dialect op d’n Gomaorus, da heurt ‘r gewôôn bij!

Alle ABN-praters, graag respect veur al die platpraotertjes op school.

Veul leesplezier!

 

Hoe bin jij gekomme?

Dit boek is nog mooier dan de vorige! Hoe bin jij gekomme? is de tiende uitgave van de Stichting Streektaal Alblasserwaard & Vijfheerenlanden. Het boekje – helemaal in streektaal!- is geschreven door de bekende streekschrijver P.Verhagen. Het boekje bevat een schat aan streektaalwoorden en oude uitdrukkingen. Tevens geeft het boekje een aardig beeld van de streek in de jaren ’20 en ’30.

Verhagen is een gezellige verteller. Hij neemt je mee langs d’n dijk in Boven-Hardinxveld, as-t-ie met z’n ouwelui ging buurten. Hoe bin jij gekomme? vroegen de minse dan. Nou, dat was meestal lôôpes (lopend). Je kon boven over d’n dijk of onderlangs ‘overdwars’ en ’s weinters kon je ook over ’t ijs. Interessant is dat diverse soorten schoeisel besproken worden en toegelicht met tekeningen en foto’s. Hoe bin je gekomme: op klompe of holsblokke? Bij bezondere aongelegenhede dee je schoene aon. Maar mêêstal liep je gewôôn op klompen. Als die kapot gingen, werden ze gerippereerd: met een ijzerdraoichie. Want je mos ‘r zo lang mogelijk mee doen! En sommige karwaaichies, kon je gewôôn op je sloffies doen (zie kader: voorbeeld uit het boek).

Ik zelf woon in Spijk. Hardinxveld is hier 10 km vandaan. Elk durp had vroeger z’n èège taoltje.Wat mij interesseert zijn de volgende vragen:

1. Wat zijn de verschillen tussen Boven-Hardinxvelds en Spijks?

2. Wat zijn de overeenkomen tussen Boven-Hardinxvelds en Spijks?

3. En: Bestaat het (Boven-)Hardinxvelds in 2011 nog?

 

1. Verschillen Boven-Hardinxvelds en Spijks

Veel verschil is er níet tussen beide dialecten! Wel verschillend is bijvoorbeeld butter in Boven-Hardinxveld en botter bij ons. De butter/botter-grens is jaren geleden al een keer uitgezocht: deze loopt van Schelluinen richting Arkel en volgt dan ongeveer het Merwedekanaal noordwaarts.

In Boven-Hardinxveld zeggen ze: zôô en hôôg en lôôpes. Wij zeggen: zo, hoog. Lôôpes zeggen wij soms, maar ook wel loopes. Verder zeggen wij gewoon: ‘twee’, terwijl de ouwe Hardinxvelders twêê zeggen. In dat opzicht zitten wij in Spijk dichter bij het Standaard-Nederland. Andersom zitten wij met èèrem (arm) weer verder van het gewone Nederlands vandaan dan de Hardinxvelders, die aarem zeggen. Soms lijkt het Boven-Hardinxveld op het westelijk gelegen Hardinxvelds/Giessendams en Sliedrechts (bijvoorbeeld ook met –ie/-sie op het eind bij verkleinwooorden), soms weer op het Spijks, zoals in de tabel is te zien.

 

Sliedrecht

H’veld-G’dam

Boven-Hardinxveld

Spijk

Klaain

Klaain

Klèèn

Klèèn

Aarem

Aarem

Aarem

Èèrem

Zôô / Hôôg

Zôô / Hôôg

Zôô / Hôôg

Zo / Hoog

Twêê

Twêê

Twêê

Twee

Schèèp

Schaop

Schaop

Schaop

Butter

Butter

Butter

Botter

Karwaachie

Karwaaichie

Karwaachie

Karwaaike

Bietjie / Boeksie

Bietjie / Boeksie

Bietjie / Boeksie

Bietje / Boeksie

 

Isoglosssen

Waar lopen grenzen tussen dialectwoorden, zogenaamde isoglossen? Als je de tabel bekijkt,  denk ik dat de hôôg/hoog-isoglosse ergens bij Schelluinen zal lopen, evenals de twêê/twee-isoglosse. Opvallend is dat in Hardinxveld klaain gezegd wordt, en in Boven-Hardinxveld klèèn. De isoglosse klaain/klèèn loopt dus tussen Hardinxveld en Boven-Hardinxveld!

 

Variatie in streektaalwoord

Waar loopt grens (isoglosse)?

Botter - butter

Langs Merwedekanaal, van Gorinchem naar Meerkerk

Hoog - hôôg

Bij Schelluinen noordwaarts

(ongeveer gelijk met botter-butter-grens??)

Klèèn – klaain

Tussen Boven-Hardinxveld en Hardinxveld

 

2. Overeenkomst Boven-Hardinxvelds en Spijks

Beide dialecten hebben veel woorden met dezelfde klankverandering:

  • Schôôt, dôôdgewôôn, bôône
  • Hêêl, mêêstal, gêênêêns
  • Kèèrs, lèèrs, pèèrd, lantèèren
  • Vurm, durp, in de zurrug
  • ’s weinters, keind
  • Veul, speulen, zeuven-en-zeuventig

Zowel in Hardinxveld als Spijk zijn er werkwoorden met een ‘bijzondere’ voltooide tijd:

  • De appels zijn geplokke.
  • Waar hebben jullie je jas opgehonge?
  • Hij viet een spaai (spa) en wou gaon spitten.
  • Da gong mar net; het schouw nie veul!
  • Hoe bin jij gekomme?

Ook de volgende uitdrukkingen zijn hetzelfde:

  • Op d’n dijk, naar d’n overkant, d’n êên of t’n ander….
  • Bij opoe’s of bij opa’s op schôôt.
  • Ik bin bij Keese, ik ga naor Piete

Dialectwoorden die algemeen voorkomen:

  • Bekant
  • Temee
  • Rugte (= onkruid wieden)

 

3. Bestaat het Hardinxvelds in 2011 nog?

Kun je nú, in 2011, Hardinxvelders nog herkennen aan hun spraak?

Ik vroeg in 10 Hardinxveldse jongelui naar het gebruik van een aantal dialectwoorden. Vervolgens vroeg ik of hun ouders die woorden gebruikten.

(Arjan, Mirthe, Niels, Bas, Johan, Bart, Jorrit, Jan, Marien en Annerie: Bedankt!)

In de tabel staan 10 dialectwoorden; de eerste 5 woorden zijn typische Hardinxveldse woorden.

 

Streektaalwoord

Ik gebruik dit woord regelmatig (%):

Mijn pa/ma gebruikt dit woord regelmatig (%):

1. bietjie

90

100

2. boeksie.

30

80

3. klaain

40

80

4. hôôg (ôô spreek je uit als oo in oor)

60

100

5. twêê (êê spreek je uit als ee in eer)

40

80

6. komme?

90

90

7. temee

100

100

8. veur

50

80

9. keind

20

70

10. bekant

100

100

 

Conclusie

1. Verschillen: vooral in de verkleinwoorden (Hardinxvelders onderscheiden zich door -tjie, -chie, -ksie op het eind).

2. Overeenkomsten met andere dialecten rond Gorcum zijn vele: bekant, temee, durp, slôôt, mêêstal, pèèrd, enz.

3. Het Hardinxveldse dialect is nog (lang) niet verdwenen! Gelukkig, zou ik zeggen. Wel zie je bij jongeren een afname in gebruik van bepaalde woorden eindigend op –ksie (boeksie, koeksie); het woord keind wordt nog wel door ouderen, maar bijna niet meer door jongeren gebruikt. Tegelijk scoort hôôg nog steeds hoog! Van de algemene dialectwoorden zijn temee en bekant niet weg te krijgen!

 

Dut Boeksie zelf hebben?

Dit artikel is gemaakt naar aanleiding van:

 P.Verhagen, Hoe bin jij gekomme? 2005, ISBN 978-90-73442-10-8.

Wil jij dut aordige boeksie zelf ook hebben? Volgens mijn is het nog gewôôn te koop. Kijk anders eens bij www.dialectshop.nl . Zelf heb ik ook nog enkele exemplaren te koop.

 

Tenslotte

Let op: Lees de GezinsGids goed. Eén dezer dagen staat er een interview over dialect in. Daaraan werkten een aantal Gomarus-leerlingen mee!

En verder:

Weet je iets over dialect? Vertel het mij!! Ge kunt naar lokaal 2.15 komme veur ’n praotje. Of een mailtje sturen naar kdegroot@gomarus.nl