STREEKTAAL (5)

door: T. van Ooyen & K. de Groot

 

Hèmers of Frans?

 Hé, brugklassers!!!! Hoe ga-g-et??He-de d’n draaai al ’n bietje gevonden op schôôl? Zeg, ik begreep dat er in klas 1 de leste jaren geen Frans meer gegeven wordt. Nou, da’s mar goed ok. Frankrijk leg wel twee landen ver bij ons vandaan. En Frans, da’s ook niet te volgen.

(Er zijn trouwens mensen die beweren dat Frans nog erger is als Hèmers. Maar ja, dat is natuurlijk lastertaal van minse die niet uit Frankrijk en ook niet uit Nederhemert komen!)

Duitsland ligt tegen ons aan. Duits, daar heb je meer aan dan aan Frans. En Werkendams, of Termaais, of Slierechs, of Spijks, of Hèmers daar heb je misschien nóg veul meer aan!! Stel: je woont in Hèmert (Nederhemert) en je opa is van z’n leven nog nooit van ’t durrep  afgeweest. Stel: je wilt een gesprek met ‘m  houwe. Zeg nou zelluf: Waar heb je dan meer aan: Hèmers of Fraans?

 

Op z’n fraans

Toch mag je die twee ook weer nie hillemaol tege mekaore uitspeule!! ’t Frans heeft ons zo’n twee eeuwen terug (wit-te wel, toen was diejen dictator –Napoleon hiette die- de baos) een uitgebreide woordenschat bezorgd. In alle Nederlandse dialecten komen hêêl wa Fraanse woorde veur. Nou is dat in het gewône Nederlands ook het geval: iedereen weet wat een ‘garage’is. Woorden als: commanderen, permitteren, varieren, inspecteren en gao zo mar deur, zijn volop ingeburgerd. De mêêste van deuze woorde kinne wij ok. We spreke ze mêêstal ’n bietje aanders uit: garage spreke wij uit as ‘graozie’. ‘De machine’wordt in ons dialect ‘het mesjien’ genoemd.

Maar vooral aardig is dat wij in ons dialect franse woorden hebben die ze in het gewone nederlands zelden gebruiken of helemaal niet kennen. Ze kanne goed met mekaor accederen (met elkaar opschieten). Hullie hadde ’n dot trammelant (ellende) mee da ouwe autooke. Da was een hêle constenaosie(consternatie, opschudding) in deuze contraaie (contreien, streek). Hij was nog uit de permetaosie (uit de familie). Vurt jonges, ’n bietje avveseren (doorgaan).

 

Dêûze kiejr

 Maar ter zake!

Worover  ga-g-et dêûze kiejr?

Wel deze keer gaat ‘t over hoe ze maauwe in Viejn, Wèèk, Aoleburg, Mèèuwe en contraaie (Veen, Wijk, Aalburg, Meeuwen en omgeving)!

 

Veen

Viejn is een lêûk durp. Ik won hier nog nie zoe lang, hur; nog mer aanderhaalef jaor. Dus ik wit nog nie zoe hiel vêûl, hur, over Viejn. ’t Is in iers geval wel ’n gezellig durp om te wône. Soms zegge minse wel ‘ns de-g-et ’n crimineel durp is, omdet ‘r nogal wa gestokt (= vuurtje gestookt) wier enzoe, mer dè val best mee, hur. D’r zalle best wel wa raddraaiers hier wonne, mer die hed-de overal. Ze hebbe hier een voebalclub en een voebalveld, mer of ’t een goei club is wi’k nie, want daor he’k nie zoevêûl verstaand van; ik haauw nie zoe van voebal.

In de zômer, es we mooi weer hebbe, zwimme we lekker in de Maos. En vaore kan ok netuurlijk. Es’t een bietje mooi weer gaot worre, zitte d’r drek unnen hôôp aon’t waoter, om te zwimme of te vaore. En wie-t-er liever aon’t zwimbad zit, staot in unne wip in Gendere bij ’t zwimbad. Es ge iets Viejns wil ête, dan mot-te bij d’n paolingboer zijn, mer ok bij d’n bakker of-te slaoger is wel we Viens te kôôp.

Dit stukske is van Suzanne Langeveld, die hoopt de-g-et ’n lêûk stukske was. Nou, ‘k heb al tegen Suzannes gezeed dat het een geweldig stuk is. Da ge bedaankt zijt, da wit-te!!

 

Wijk (en Aalburg)

Huibert Duyster uit havo-3 kwam met een mooie (zelfgemaakte?) folder aanzetten over de gemèènte Wijk en Aalburg. As ge dêûs folder lèèst, kom-de dur aachter hoe interessaant dut durp is!!! In Wijk en Aalburg is van alles: ge veint er alles wa-de mar wil. Goeie vurzieninge zoas ’t zurgcentrum “Wijkestein”; d’r zijn ok schôôle. Ge kunt mar kieze waor de naor de kerk wilt, kêûs uit zes kerke.  Ge kunt gaon zwimme in de Maos. Tot hier de folder van Huibert. Bedankt!

Kees Smokers gaf mijn ok nog ’n blaoike mee Wekse woorde. ‘k Zel ‘r inkelde noeme: belnent (= welnee, echt niet), nij èèrpel (= nieuwe aardappelen), miese (met langerekte ie-klank!;  =mensen), wa zêêde-gij? (= wat zegt u/jij?), gère (= graag).

 

Aalburg

Hêêl vêûl van jullie waren drek erg enthousiast toen wij (Ooy en Grt) in juni 2004 begonnen met de artikelenserie over streektaal in de schoolkrant. Op dezelfde dag dat de schoolkrant verscheen, kregen we al een aantal spontane reacties. Zoals van Corline Versteeg:

“Ik kom uit Aalburg. Op mijn 2e sprak ik al dialect. Ik kan het nog steeds, maar omdat ik naar school ben gegaan, ben ik het minder gaan doen. Ik vind het stuk in de schoolkrant geweldig!.... Groetjes Corline, klas 1hv5.”

In de brief somt ze een aantal echt Aalburgse woorden op: sloewt, vaotwaasser, kèès, gèèt, tèkenen. En, niet te vergète: staat op het papirke van Corline een praachtig Brabants lied (volkslied?). (Zie kader)

Nou zit diejen Corline ondertussen al in klas 3v1. En weer laat ze van zich horen.  “Ik wo ’n stukske schrijve..... of ’t onvervalst Aolburgs is, wet ik nie, want m’n moeder is een Mèèwese. Mar m’n vaoder is wel ’n Aolburgse. Mar gullie dinkt zêêker da Viejns vêûl op Aolburgs lekt. Nou, ’t lekt ‘r ok wel ’n bietje op, mar Aolburgs is wel 10 kir moier. Want, wet-te, in Viejn, daor zegge ze têêge ‘broewd’: brôôd. Zoe lelluk! Vein-d’ok nie?

Let goed op! Er loopt dus een isoglosse tussen Veen en Wijk/Aalburg! Namelijk de grens tussen brôôd-broewd. Ik ben een beetje benieuwd of deze grens ook geldt voor andere woorden met een –oo-, zoals: dôôs-doews of  schôôn-schoewn. Laat het ons effe weten!

 

Meeuwen

Als je aan ’n echte Mèèuwese vraagt waar of-tie vandaan komt, zegt-ie: ‘Ut Mèèuwe!’  En....zeggen ze in Meeuwen gèèt tegen een ‘geit’? We vragen het mevrouw Van Mersbergen. Volgens heur wordt er in Meeuwen gewoon ‘geit’ gezegd; maar in Genderen bijvoorbeeld zeggen ze: gèèt! Bedankt, mevrouw van Mersbergen! Hé lui, daar ut ‘de klaai’, as-d-et-er nie mee iejns zijt, dan mot-te-t mar zegge!

 

De typische èè-klank

De èè-klank (èè uitgesproken als ‘ai’ in militair) komt opvallend veel voor. Bijvoorbeeld: Waor zèèd-e-gij? (= Waar ben je?), De gèèt zat wir ’s aon de slaai te vrèète! (= De geit zat weet eens aan de sla te vreten!) In Wèèk laote ze de kèès niet van d’r broewd ète!

De èè-klank kan afkomstig zijn van ei, van aa, van ij of van ee.

  • ei wordt èè: gèèt, klèèn.
  • aa wordt èè: kèès, kèèrs, lèèrs, Mèèrt
  • ij wordt èè: Wèèk (of wordt er toch meestal gewoon ‘Wijk’ gezegd??)
  • ee wordt èè: èten, vrèten, tèkenen, bèèr, Mèèuwen

 Andere klanken die ‘veranderen’

  • De –a- in woordjes wordt vaak gerekt tot –aa- . Bijv. aachter, vaast, aanders, kaast.
  • De –eu- verandert merstal in een –êû-. D’n dêûze
  • De –ui- verandert soms in een –êû-. Verderop naar het zuiden, in Sprang-Capelle wordt een huis: hêûs, maar in Veen-Wijk-Aalburg en omgeving blijft het gewoon ‘huis’.
  • De –ei- verandert vaak in –aai-. Bijv: Een wei is een waai. ‘De Klaai’, zoals het Land van Heusden en Altena vaak wordt genoemd, is afgeleid van ‘klei’, dat daar vêûl in de grond zit. 

 

Ik zij, gij zijt...

Er is geen verschil tussen u of jij; iedereen wordt aangesproken met gij. ‘Jou’ (u) is oe, ‘jouw’(of ‘uw’) is oew. Overigens geldt dit overal beneden de Merwede/Waal en ook in de Betuwe.

Overal waar gij gebruikt wordt, wordt ook het werkwoord zijn anders vervoegd: 

 

Tegenwoordige tijd

Verleden tijd

Ik zij

Ik waar

Gij zijt (of:  gij zèèt)

Gij waart

Hij is

Hij was

Wij zijn

Wij waren

Gullie zijt

Gullie waart

Hullie zijn

Hullie waren

 

Conclusie: het werkwoord ‘zijn’ is in het dialect veel regelmatiger dan in het Standaard-Nederlands!

 

Onderling verschillen tussen deze dialecten

Let goed op! Er loopt dus een isoglosse tussen Veen en Wijk/Aalburg! Namelijk de grens tussen brôôd-broewd. De grens tussen dijk-dèèk  loopt ergens dwars deur Wijk en Aalburg. En de isoglosse huis-hêûs loopt net onder Wijk en Aalburg. (zie tabel)

 

 

Nederlands

Alblasserwaard

Veen

Wijk/Aalburg

Sprang-Capelle

Brood

Brôôd

Brôôd

Broewd

Broewd

Huis

Huis/hois

Huis

Huis

Hêûs

Dijk

Dijk

Dijk

Dèèk/ dijk

Dèèk

Geit

Gèèt (oostelijk)

Gait (westelijk)

Geit (?)

Geit (?)

Gèèt

Been

Bêên

Bêên

Biejn

Biejn

 

Hulp gevraagd!

Kanne jullie mijn hellepe?

  1. Iedereen die in de Betuwe woont ten oosten van de snelweg A2: schrijf voor de volgende schoolkrant een stukje in dialect over je geboorte-durp.  Als je niet zo goed weet hoe je streektaalwoorden schrijft, kijk dan in de tabel Hoe schrijf je dialect-woorden? Dus grijp de pen (of e-mail) als je bijvoorbeeld woont in:
    1. Geldermalsen
    2. Tricht
    3. Deil
    4. Meteren
    5. Waardenburg
  2. Als er iemand een (practisch) onderzoek wil doen voor nederlands of voor informatica, dan kun je iets doen met dialect!! Vind je het leuk mee te helpen een ‘streektaol’-site te bouwen, dan mot-te effe nor meneer Bezemer gaan! En ge kunt ok altijd veur ’n protje bij ons (Van Ooyen en De Groot) terecht! Kom gerust! 
  3. Iedereen die in havo/vwo-4 zit en op de ‘kick-off’-avond voor de Engelandreis was, snapt inmiddels hoe belangrijk streektaal is. Vraag in Engeland op z’n Slierechs: ‘Wèèr is de butter?’ en they understand you! Met streektaal kom je verder!

      Dus: nog meer respect, voor ons dialect!

 

Brabants lied

Wa Braobaants is, da kan-de-gij pas weete

As ge daor gebore zijt

En oewen schôône jongetijd

Nog stids nie zijt vergeete

 

De miese zijn d’r vaste goeier trouw

Ge zie-g-et aon d’r ôôge

En as z’oe gère môôge

Laote z’oe nimmer in de kou

 

Het laand, da is-t-er nogal schraol

’t Gif wa na vêûl 4-en en 5-en

Mar wa een rijkdom het de taol

Waor g’in kaan zeggen en kaan schrijve

Da-g-ge d’r altijd zel blijve!

Nie iejn keer, mar wel duuzend maol!

 

 

 

 

Hoe schrijf je dialect-woorden?

Dialect is eigenlijk een taol die je spreekt  en niet schrijft! Als je toch dialect wilt opschrijven, moet je met elkaar afspreken hoe je bepaalde klanken weergeeft.

 

Tabel 1. Overzicht van enkele schrijfwijzen.

Voorbeelden:

Uitgesproken als:

Schrijfwijze

Grôôt

de oo in oor

Ôô

Hêûs

de eu in deur

Êû

Bêên

de ee in eer

Êê

Klèèn

de ai in militair

Èè

Paerd

de ai in militair

Ae

 

De ae- en de èè-schrijfwijze mogen door elkaar gebruikt worden. Meestal wordt ae gebruikt als de klank is afgeleid van aa (paerd komt van paard),  en èè als de klank is afgeleid van ei (klèèn komt van klein).

De overige klanken die je gewoonlijk niet in het Nederlands gebruikt, kun je opschrijven zoals je het zegt. Bijv. hois (Ameide), sloewt, biejn (Sprang-Capelle), vaast (Hèmert).