STREEKTAAL (9)

 

door: T. van Ooijen & K. de Groot

 

STREEKTAOL

In deze rubriek komen alle dialect aan de orde, die door de leerlingen van onze school  gesproken worden. Elke keer wordt een bepaalde streek onder de loep genomen.

In deze 9e aflevering zijn de dialecten van de Vijfheerenlanden plus west-Betuwe aan de beurt (alle plaatsen uit de driehoek A27 en A2 en de rivier de Waal)

In aflevering 10 zal de noord-oost-hoek van het Land van Heusden en Altena besproken worden (Andel-Giessen-Dussen-etc.). Kom op, luitjes, lever ’n stukske in in oew èège taol.

Deze rubriek is een hart onder de riem voor alle streektaalsprekers. Voor allen die geen dialect beheersen, is deze rubriek een oproep: Respect veur dialect!

 

Beste schôôlkrantlezers,

 

Zeg heur ‘s: houde gij ok zo van strêêktaol?

Zo wordt je op onze nieuwe site www.dialectopgomarus.nl door Caroline van Berchum uit klas 4havo -in onvervalst Werkendams- welkom geheten. In de veurige aflevering zeeje we al dat  nog 14 andere leerlingen een bijdrage leverden aan de site. Gauw kijken (én luisteren) dus als je dat nog niet gedaan hebt!!!

 

Dialect in de krant!

Mar d’r is nog meer nieuws! In december hebben we de krant gehaald! Twee kranten zelfs! Op 20 december 2006 wijdde Het Kontakt (in alle edities!) in de Kerst-special een hêêle pagina aan onze nieuwe site en aan ons streektaalonderzoek van de leste jaore. En op 29 december stonden we in het Reformatorisch Dagblad. Diverse leerlingen uit klas 2k1 en uit 1gt4 stonden levensgrôôt op de foto. We willen dhr André Bijl van Het Kontakt vanaf deuze plek hêêl hartelijk bedanken veur z’n geweldige inzet; en dat-ie het veur mekaore he gekrege om ’t artikel in baai (=allebei) de kranten geplaatst te krijgen!

 

Sites en boekies

Over dialecten in het algemeen en onze dialecten in het bijzonder is een aantal goeie sites.

Een mooie site die over alle dialecten in Nederland gaat is www.streektaal.net . De dialecten die door velen van jullie gesproken worden vindt je natuurlijk op www.dialectopgomarus.nl

In dut artikel gaot ’t  o.a. over de Vijfheerenlanden. Wil je daar meer over opzoeken, ga dan naar www.demauwerd.nl . Op deuze leste site staan inkelde boekies genoemd. Zoek-ie ’n dotje woorties uit onze streek dan is veural  “Van wurf tot wettering” (Verzameling van woorden, uitdrukkingen en verhalen in en om de boerderij, 2004, ISBN 90-73442-09-5) een aanrader. Wie (op wetenschappelijke niveau) wil weten hoe het huidige Standaardnederlands is gevormd uit de dialecten (!),  leze “Taal als mensenwerk. Het ontstaan van ABN” (Dr.Nicoline van der Sijs, 2004)

 

Hoe schrijf je vreemde (dialect-)klanken?

Nog even het overzichtje van de belangrijkste dialectklanken in  dit gebied:

 

Tabel 1. Overzicht van enkele schrijfwijzen.

 

Schrijfwijze

Uitgesproken als:

Voorbeelden:

ôô

de oo in oor

Grôôt

êê

de ee in eer

Bêên

èè

de ai in militair

Klèèn, lèèrs

 

Jullie bijdraoges

We bedanken alle leerlingen die een stukkie hebben geschreven veur dut artikel. We hopen dat nog vele anderen ook een stukkie gaan schrijven. Kom gerust langs bij ons in 2.14 of 2.15 veur ’n praotje!

Een mooie bijdraoge om mee te beginnen is die van Willianne Meerkerk (klas 1gt4):

Ik bin geboren in Schôônrewoerd. Schôônrewoerd is een hêêl mooi durp en ’t leg op een terp, wa ze in deuze streek een ‘woerd’  noeme: vandaor ‘Schôônrewoerd’.  Achter ons durp langes leg de Diefdijk. Daar is heul vroeger een deurbraok gewist. En zo is de Wiel van Bassa ontstaan, de grôôtste wiel van Nederland. Schôônrewoerd heurt teugewoordig bij Leerdam, maar da had van ons nie gehoeve. We kenne ommers best op èège bêêne staon!

 

Arja van der Ham (1gt4): Ik wôôn in Meerkerk, mar ik wier geboren in ’t ziekenhois in Gurrecum. Iederen dag rij ik naor schôôl, ’n hêêl end langs ’t knaol. Soms allêên, mar mêêstal met ’n groepie.

Arja docht van d’r èège dat ze niet zo veel dialect praat. Maar toch gebruikt ze (ongemerkt) nog ’n hêêl dotje dialectwoorden, zoals: temee, zowat, ’n dot, komme, zeuve sneeje brôôd.

Ga zo deur, Arja!

 

Johanna het Lam (klas 1hv6) wôônt aon ’t knaol, aon’t end van de Weverwijk. Ze dinkt dat ’t gaonde minder wordt met de streektaal. Of ze da errug veint, vragen we haar. Neuj, nou jao, aon de êêne kant wel en aon de andere kant nie. ‘k Vind ’t wel een leuk taoltie, mar verder verdiep ik me ‘r nie zoveul in. Maar ondertussen wit ze in heur stukkie toch nog ’n aordig dotje dialectwoorden te noemen: èèrpel, heuren, rugten, effe,... Ze wijst erook op dat veel woorden eindigen op –ie: kamertie, kassie, taoltie, .. Johanna wenst ons veul succes om de streektaal op de Gomarus te stimuleren. Bedankt! Marre... zelf ok doen, hè!!

D’r wier mijn gevroagd om ’n stukkie in streektaol veur de schôôlkrant te schrijven. Da gao’k perbere! Zo begint het prachtige stukje van Anna de Groot uit klas 4h4. Ze vervolgt: ‘k Kom uit ’t durp Leerbroek. ‘k Wôôn op ’n boerderij en d’r is altijd ’n dot te doen. Pas het-t-er nog ’n vèèrs gekallefd, die hat ’n kuussie. ’t Kalf mos drinke hebbe, dus mos die koei drek gemolleke worre. As se motte ete, mot irst ’t veegsel weg en dan mot’r een neie duig gras veur komme. De drôge en guiste koeien vrete ’t veegsel verder op en wa se daor van overhouwe gooie-me in de kruiwaogen en kiepe we op de mesthôôp.

Wa’k graog doe is het verzurge van de katte en kenijne. We hebben ’n groententuin met krôôte, kôôl, slaoi, bôône en ok nog wa blomme. Mar jao, d’r groeit ok altijd ’n zooi rugt. Dus mot ‘r gerugt worre; en ’t grind mos ok nôdig gekloiterd! Geregeld mot ok de slôôt geslôôt worre: irst afsteke met’t stikmes en dan met de himphamp ’t slôôtvuil ‘r uit. Veural ’s zomers krijg-ie ’t warrem van da warken. Mar dan lèrze we effe aon de kraon en dan kenne-me ’t wir tegen an.

Temets gaon we ete, ’t is zowat tijd. Vandaog is’t èèrpel met slaoi en ‘n gekookt aai.

Ik doch so, nou wete jullie wel genog over hoe we hier praote op Leerbroek. Sjoer!

(vèèrs = tweejarige koe; kuussie= vrouwelijk kalf; gekloiterd= geharkt; himphamp = steel met daaraan een haak; aai= ei; sjoer= gegroet, komt van ‘bonjour’)

Gerrie Müller en Jan-Willem Kortlever uit klas 4v2 constateren dat in Leerbroek (en omgeving) steeds minder boeren overblijven. Waarschijnlijk is dit een belangrijke factor die er voor zorgt dat er ook minder dialect gesproken wordt.

Ooh…. Een stukkie veur de schôôlkrant! Nou, voorut dan moar. We komme uit un durpie, das Leerbroek. We wille wa zegge over vroeger, veural over de boere. Vroeger hadde we veul boere in ons durp. Zowat huis aon huis ware ze boer. En moar moaie, da deje ze. De ganse zomer; een kampie hier, een kampie gunterwijd. Da was altijd ‘n hêêle gebeurtenis, da hooie. Nou, teugewoordig, gao-ta nie meer zo as vroeger. Leerbroek is gemoderniseerd. De boeren hebben nou veul meer mesjienes. Mar daardeur komme d’r ok gaonde minder boeren, minder sfeer op 't durp.... en nog mar wèènig dialect!

 

Wat valt op?

Hoewel er steeds minder dialect gesproken wordt in de Vijfheerenlanden, zijn een aantal oeroude woorden nog altijd in gebruik. Zie tabel 2.

Tabel 2. Top-10 meestgebruikte dialectwoorden doorGomarus- leerlingen uit de Vijfheerenlanden

 

Dialect-woord

Betekenis

Dialect-woord

Betekenis

Temee

Zodadelijk / straks

Vleejaor

Verleden jaar

Zowat

Bijna

Rugten

Onkruid wieden

‘n dot

’n Hoop / veel

Guns / gunterwijd

Ginds

‘n bietje

‘n beetje

Durp

Dorp

Veur / vur

voor

Meuzik

Mug

 

Uitdukkingen als: Hij is mee van de eerstes (hij is één van de eersten) worden wel herkend, maar niet of nauwelijks meer gebruikt.

Verder komt de oi-klank veul voor (hoewel niet overal; en soms zit het ’n bietje tussen ‘ui’ en ‘oi’ in): hois, thois, boiten, enz.

Net als in de Alblasserwaard, verandert de ‘ee’ in êê (bêên, bêêst, hêêl,...) en de ‘oo’ in ôô (pôôt, slôôt, dôôs). De ‘ee’ kan ook een eu worden: veul, zeuven, deuze. De korte ‘ei’ verandert of in aai (de waai) of in èè, wat je uitspreekt als in airco (bijv. klèèn). De ‘o’ wordt heel vaak een ‘u’: durp, zurg, sturm, vurk.

Tabel 3. Klankveranderingen in Vijfheerenlanden en West-Betuwe

 

Klank

Verandert in:

Voorbeelden

ui

oi

Hois, boiten

ei

èè

Klèèn, èègen

ei

aai

De kip lag een aai; de koei liepen in de waai

aa

èè

Pèèrd, lèèrs

ee

êê

Bêên, bêêst, hêêl, êêuw

ee

eu

Zeuven, deuze

oo

ôô

pôôt, slôôt, dôôs

o

u

Durp, zurgen, urgel, vurk

 

Isoglossen

Harm Verkroost (4gt2) kwam met een stukje waarin hij het dialect van zijn geboorteplaats Leerdam vergelijkt met de dialecten oostwaarts. Je zit oostelijk van Leerdam meteen in het Gelderse. Je hoort dat o.a. aan de verkleinwoorden: bakske, klaske terwijl daar ook gij i.p.v. u/jij gebruikt wordt. Nog een paar taalgrenzen lopen oostelijk van Leerdam. Harm noemt: regen-règen, beter-bèter, naost-bezije, mist-miest en mart-mert (=markt).

Het woordje temee wordt in de Vijfheerenlanden (en in de Alblasserwaard) gebruikt, maar niet in de andere onderzochte gebieden. De temee-isoglosse moet dus eveneens ongeveer langs de provinciegrens Zuid-Holland en Gelderland lopen.

 

Tenslotte

Nadat in november jl. www.dialectopgomarus.nl de ‘lucht’ in is gegaan en we ok in de krant stonne, hebben we enorm veel positieve reacties gekregen uit het hele land. Per brief of e-mail. Een student Nederlandse Letterkunde aan de VU schreef: Een hêêl goed initiatief. Gao-t-er asjeblief mee deur. Laot die jong op school zien da streektaol cultuur is. Hêêl anders as-ta verschrikkelijke nederlands wa je hoort via de raodio of tillevisie.

Onze taal vervlakt en wordt steeds cultuur-armer! In het huidige SN hoor je niet meer het verschil tussen ‘ei’ en ‘ij’. In dialect wel!! In het Spijks (en de meeste dialecten in de Vijfheerenlanden) blijft ‘ij’ gewoon ‘ij’, maar de ‘ei’ klinkt in het Spijks als èè (klèèn, èègen) of als aai (waai). Platproater hebben vuel taalgevoel!

Tijd dat ckv en cultuurvakken aandacht gaan schinken aan dialect. Dialect, da’s pas cultuur!